Als we het over leiderschap hebben, denken we vaak aan iemand die een team of organisatie aanstuurt. Maar leiderschap begint niet daar, het begint bij jezelf. Persoonlijk leiderschap gaat over de relatie met jezelf: weten wie je bent, waar je voor staat en welke koers je kiest. Het is de kunst om jezelf te leiden – je emoties, je overtuigingen en je gedrag, voordat je anderen probeert te beïnvloeden.
De eerste stap naar verandering is altijd naar jezelf kijken. Wil je dat er iets verandert, dan moet je zelf iets doen. Je bent geen boom, je hoeft niet op dezelfde plek te blijven staan. Persoonlijk leiderschap vraagt dus om zelfreflectie én om actie: bewust worden van je drijfveren, keuzes maken en daar verantwoordelijkheid voor nemen.
De werkelijkheid onder ogen zien, keuzes maken en actie nemen
Iedereen leeft in een eigen systeemwereld: je denkraam, je routines, je professionele bril. Die geven houvast, maar kunnen ook afstand creëren tot de echte vragen die spelen, bij jezelf en bij anderen. Persoonlijk leiderschap vraagt dat je daar doorheen kijkt: wat gebeurt er echt, welke behoeften en angsten spelen er, waar ontwijk ik misschien iets?
Het gaat er niet om of je formeel leider bent of niet, het gaat erom dat je verantwoordelijkheid neemt. Of zoals Obama het zei: “”Just learn how to get stuff done. And what I mean by that is, I’ve seen at every level people who are very good at describing problems. People who are very sophisticated in explaining why something went wrong, why something can’t get fixed. But what I am always looking for, no matter how small the problem is or how big it is, somebody who says: let me take care of that.” Persoonlijk leiderschap betekent dat je niet alleen kijkt naar problemen, maar ook de eerste stap zet om iets te veranderen. En dan begint de verdieping.
Het eerlijke gesprek met jezelf
Persoonlijk leiderschap gaat niet alleen over gedrag of het zetten van een volgende stap, maar over een eerlijk gesprek met jezelf. Het vraagt dat je de laag van je identiteit en overtuigingen onderzoekt. Niet alleen: wat doe ik?, maar vooral: wie ben ik dat dit mijn keuze is? Welke waarden sturen mij werkelijk, ook als niemand meekijkt? Kierkegaard schreef al dat ‘angst de duizeling van de vrijheid is’: het moment dat wij beseffen dat wij kunnen kiezen en dus ook verantwoordelijk zijn. Zulke vragen kunnen confronterend zijn. Het kan pijnlijk zijn om te ontdekken dat je al jaren in een baan of relatie zit die je leegzuigt omdat je ooit hebt geleerd dat zekerheid belangrijker is dan plezier. Of dat je conflicten vermijdt omdat je diep vanbinnen bang bent om afgewezen te worden. Of dat je jezelf overwerkt, niet omdat het iemand het van je vraagt, maar omdat je onbewust probeert te bewijzen dat je wél goed genoeg bent. Dat is wat Brené Brown ‘de arena van kwetsbaarheid’ noemt. Zulke ontdekkingen schuren, maar ze maken zichtbaar waar je nog niet vrij bent.
Dit is geen gemakkelijke weg. Jung zei dat ‘wie naar buiten kijkt, droomt; wie naar binnen kijkt, ontwaakt.’ Het betekent soms dat je oude zekerheden loslaat en een nieuwe koers kiest. Misschien besluit je een relatie te beëindigen die niet meer voedend is, of een project te stoppen dat meer niet bij je waarden past. Misschien zeg je voor het eerst ‘nee’ tegen een verzoek van je leidinggevende of partner. Dat kan spannend voelen en tegelijk bevrijdend. Persoonlijk leiderschap vraagt de moed om niet te vluchten voor spanning, de moed om te voelen wat er werkelijk speelt, de moed om te kiezen wat klopt, ook als het geen populaire mening is.
Juist in dat spanningsveld tussen je innerlijke kompas en de verwachtingen van de wereld om je heen, groeit je eigen bewustzijn en leiderschap. Het kan betekenen dat je tijdelijk alleen komt te staan: de enige die vindt dat een besluit onethisch is, of degene die de moeilijke boodschap brengt dat er iets moet veranderen. Maar het is juist daar, in die eenzaamheid, dat je kracht ontwikkelt. Je ontdekt dat je niet alleen reageert op omstandigheden, maar dat je ze mede vormgeeft. Dat geeft vrijheid en maakt je geloofwaardig voor anderen.
Persoonlijk leiderschap is daarmee geen eenmalige keuze maar een voortdurend proces. Iedere dag opnieuw sta je op een kruispunt, soms groot, soms klein. Je kiest of je wegkijkt of dat lastige gesprek aangaat. Je kiest of je meegaat in de waan van de dag of even stilstaat bij wat voor jou echt belangrijk is. Je kiest of je blijft klagen over hoe dingen zijn, of dat je de eerste stap zet om ze te veranderen. Zo word je, stukje bij beetje, de mens en daarmee de leider die je wilt zijn.
Zelfkennis van leiders als fundament voor sterkte organisatiecultuur
Het belang van persoonlijk leiderschap zie je ook terug in organisatieculturen van organisaties. Wij praten vaak over organisatiecultuur alsof het iets is dat wij kunnen “implementeren” of “aansturen”. Maar cultuur is niet iets dat je even verandert met een nieuwe missie of een inspirerende poster aan de muur. Cultuur zit in mensen, in hoe we samenwerken, in wat wij vanzelfsprekend vinden, en in de kleine keuzes die we elke dag maken. Hoe beter leiders zichzelf kennen, hoe consistenter ze kunnen handelen. Dat betekent weten wat je drijft, waar je gevoelig voor bent, en hoe je reageert onder druk. Wie zichzelf kent, kan bewust voorbeeldgedrag laten zien, en daarmee de cultuur voeden die je wilt laten groeien. Daarom vraagt een gezonde, sterke organisatiecultuur om iets dat vaak over het hoofd wordt gezien: zelfkennis.
Cultuur ontstaat niet in de bestuurskamer, maar in het gesprek tussen mensen. Niet in enquêtes alleen, maar in echte ontmoetingen: wat vinden wij belangrijk? Waar staan wij voor? Hoe willen wij met elkaar omgaan? Het vraagt tijd, aandacht en soms moedige keuzes, bijvoorbeeld om patronen te doorbreken of om mensen aan te spreken.
Pas als je helder hebt wie je bent en waar je voor staat, kun je anderen meenemen. Cultuurontwikkeling is daarmee een organisatievraagstuk, maar vooral een persoonlijke reis van de leider en iedere medewerker.